Η οροσειρά του Γράμμου παρουσιάζει διεθνές ενδιαφέρον όχι μόνο για το αξιόλογο της χλωρίδας και της πανίδας, όχι μόνο για τις μοναδικής ομορφιάς και θέας κορυφές της, αλλά και για το πλούσιο ιστορικό της. Εκτείνεται βόρεια κατά μήκος των ελληνοαλβανικών συνόρων και εξαπλώνεται προς τα νότια στο νομό Καστοριάς και στο Νομό Ιωαννίνων αποτελώντας ένα σημαντικό φυσικό οικοσύστημα τόσο στον Ελλαδικό χώρο όσο και διεθνώς. Το ορεινό συγκρότημα του Γράμμου με το πολύμορφο φυσικό περιβάλλον, με την πλούσια πανίδα και χλωρίδα σε αριθμό και ποικιλία ειδών, τα άφθονα επιφανειακά νερά αποτελεί ένα τοπίο ιδιαίτερου φυσικού κάλους.
Η συνολική έκταση της οροσειράς του Γράμμου είναι 35.000 εκτάρια, έχει μέσο υψόμετρο 1.000 μ. και μέγιστο ύψος περίπου 2.500 μ.
Τα παρακάτω σημεία είναι μερικά μόνο από τα χαρακτηριστικά της περιοχής που αναδεικνύουν την απαράμιλλη περιβαλλοντική αξία της:
- Εμφανίζεται μια ποικιλία δασικών οικοσυστημάτων εξαιτίας της ποικιλίας περιβαλλόντων που απαντάται στην περιοχή, με πλούσια χλωρίδα και πανίδα.
- Περιέχει μια από τις μεγαλύτερες σε έκταση και ενιαία υποαλπική ζώνη στην Ελλάδα με αντίστοιχα μεγάλους πληθυσμούς πουλιών στην ζώνη αυτή.
- Η έκταση και η φυσιογνωμία της περιοχής, προσφέρεται σαν τόπος διαβίωσης μεγάλου αριθμού ζώων και πτηνών, φιλοξενεί μάλιστα πάνω 186 είδη πανίδας, πολλά από τα οποία βρίσκονται υπό εξαφάνιση.
Η ανεκτίμητη οικολογική αξία του οικοσυστήματος του Γράμμου και ο περιβαλλοντικός του ρόλος στην ευρύτερη περιοχή, τον ανέδειξε σε προστατευόμενη περιοχή, ενταγμένη στο Δίκτυο «Φύση 2000».
Ιστορία
Για πολλούς αιώνες ο Γράμμος ήταν η πηγή ζωής των πληθυσμών που κατοικούσαν στα χωριά των παραμεθόριων περιοχών, παρέχοντάς τους τα πλούσια αγαθά που προέρχονται από την εκμετάλλευση των δασών. Ο ελληνoιταλικός πόλεμος του 1940 καθώς και ο εμφύλιος πόλεμος που ακολούθησε οδήγησε στην ερήμωση των χωριών, με αποτέλεσμα η ανθρώπινη δραστηριότητα στα δάση να μειωθεί δραστικά. Ο αριθμός του κτηνοτροφικού κεφαλαίου μειώθηκε και οι εκτάσεις των καλλιεργειών συρρικνώθηκαν, με συνέπεια τη διάσωση μεγάλων ανοικτών εκτάσεων και τη μεγάλη πύκνωση άλλων. Λόγω ακριβώς αυτής της απομάκρυνσης του ανθρώπινου παράγοντα από την περιοχή, δεν κρίθηκε απαραίτητη η διαχείριση των δασικών της εκτάσεων, μέχρι πριν από περίπου 3 δεκαετίες, οπότε και πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες δασοπονικές μελέτες του Γράμμου. Εξάλλου, σε πολλές περιοχές μέχρι πρόσφατα δε γινόταν εκμετάλλευση από τη δασική υπηρεσία λόγω της ύπαρξης διάσπαρτων ναρκοπεδίων. Έτσι σε μεγάλα τμήματα του δάσους δεν έγινε καμία επέμβαση τα τελευταία 50 χρόνια, γεγονός που οδήγησε στην ταχεία ανόρθωση των οικοσυστημάτων της περιοχής. Η διεργασία αυτή γρήγορα επέφερε τους λιγότερο υποβαθμισμένους οικοτόπους πρακτικά σε κατάσταση μεγάλου βαθμού φυσικότητας, όπως για παράδειγμα τα δάση με έλατα, πεύκα και οξιές στις απρόσιτες περιοχές κοντά στα σύνορα, ώστε να μπορούν πλέον να θεωρούνται ανεπηρέαστες από τον άνθρωπο.
Περιοχές φυσικής ομορφιάς
-Το Νεστόριο και η περιοχή του River Pary,
- Το Μνημείο της Φύσης της «Μπαρούγκας»,
- Ο «Χάρος» (βραχώδης σχηματισμός) και τα «Λιβάδια της Κοτύλης»,
- Οι κορυφές των «Αρέννων», των «Οντρίων» και του Γράμμου, με την μοναδική
στον Βαλκανικό χώρο λίμνη «Γκισντόβα» σε υψόμετρο 2.400 μ.,
- Τα παραποτάμια δάση και οι χαράδρες,
- Τα αλπικά λιβάδια και οι γυμνές κορυφογραμμές,
- Τα Όντρια: οροπέδιο με βραχώδη περίμετρο που αποτελείται από εντυπωσιακούς γεωλογικούς σχηματισμούς. Πολλοί από αυτούς δημιουργούν εκβαθύνσεις μέσα στο έδαφος (σαν πηγάδια) ενώ τα βρύα και οι λειχήνες που είναι προσκολλημένα στα βράχια δίδουν μοναδικούς χρωματισμούς.
- Το παραποτάμιο τοπίο του Αλιάκμονα με τους μαιανδρισμούς του μέσα από φυλλοβόλα δάση και απόκρημνους βραχώδης σχηματισμούς, είναι εντυπωσιακό τόσο από ψηλά όσο και για τους πιο τολμηρούς που μπορούν να το κατέβουν με canyoning.
- Οι κορυφές της Αλεβίτσας, της Αμμούδας και της Ταξιαρχίας όπου υπάρχουν εγκαταλειμμένα παρατηρητήρια του στρατού που έχουν κατασκευαστεί πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο καθώς και δίκτυο οχυρών. Στις παραπάνω κορυφές η θέα είναι ανεμπόδιστη και μαγευτική (είναι ορατή ακόμη και η λίμνη της Καστοριάς), έχουν δοθεί σκληρές μάχες κατά την διάρκεια του ελληνοιταλικού και εμφυλίου πολέμου. Συνδέονται μεταξύ τους με περιπατητικά μονοπάτια μέσα από κατάφυτα δάση, απόκρημνες πλαγιές και καταπράσινα λιβάδια, κατάλληλα για φυσιολατρικό, ορειβατικό, περιπατητικό τουρισμό.
Πανίδα
Η περιοχή του Βόρειου Γράμμου αποτελεί βιότοπο της καφέ αρκούδας, ελαφιών, αρπακτικών πουλιών όπως ο πετρίτης, ο σφηκιάρης καθώς και άλλων ζώων. Πολλές από τις περιοχές του Γράμμου έχουν ενταχθεί στο δίκτυο «Φύση 2000» και στις Σημαντικές για τα Πουλιά Περιοχές της Ελλάδας (Σ.Π.Π.Ε).
Χλωρίδα
Ανάλογα με το υψόμετρο συναντούμε κατάφυτα δάση οξυάς, βελανιδιάς, πεύκης και ελάτης, τα διεθνούς ενδιαφέροντος είδη όπως η Artemisia eriantha, Cystopteris viride καθώς και πλήθος αρωματικών φυτών.
