Στον κλάδο του Αλιάκμονα που διέρχεται από την Κορομηλιά, σε απόσταση περίπου 1 χλμ. βόρεια του οικισμού είναι χτισμένο το γεφύρι της Κορομηλιάς, ένα από τα πιο αξιόλογα δείγματα της τεχνογνωσίας του 19ου αιώνα και μάρτυρας της τεχνικής παράδοσης που βασίζεται στην κατασκευή γεφυριών με χρήση τόξων.

Η Ιεροπηγή, έδρα της Κοινότητας Καστρακίου και ένα από τα μεγαλύτερα βλαχοχώρια του Γράμμου, βρίσκεται στο βορειοδυτικό τμήμα του Νομού Καστοριάς, σε απόσταση 8 χλμ. βόρεια του Πολυανέμου και 4 χλμ. από τα ελληνοαλβανικά σύνορα.

Το δάσος της Μεσοποταμίας βρίσκεται κοντά στον ομώνυμο οικισμό, σε απόσταση 11χλμ. από την πόλη της Καστοριάς.

Στη θέση «Υδραγωγείο» κοντά στην Πεντάβρυσο, η σωστική ανασκαφή της ΙΖ΄ ΕΠΚΑ που πραγματοποιήθηκε το 1999 στη διάρκεια χωματουργικών εργασιών στην περιοχή, αποκάλυψε τη θέση ενός νεκροταφείου της κλασικής εποχής. Δυστυχώς οι εργασίες που έγιναν αφορμή για την ανακάλυψή του, το κατέστρεψαν σχεδόν ολοκληρωτικά, αφού τα μοναδικά ευρήματα που βρέθηκαν σε καλή κατάσταση ανήκαν σε τρεις μόνο τάφους, χρονολογούμενους τον 5^ο και τον 4^ο αιώνα. Παρόλα αυτά, μεταξύ των λιγοστών ευρημάτων βρέθηκαν αντικείμενα μεγάλης αξίας, κοσμήματα, εργαλεία καθώς και τμήμα μιας περίτεχνης επιτύμβιας στήλης σε ένα γυναικείο τάφο, που είναι και το αρχαιότερο ανάγλυφο της Άνω Μακεδονίας και του κορμού μιας μαρμάρινης σφίγγας της υστεροαρχαϊκής εποχής.



Το Χιονάτο βρίσκεται σε υψόμετρο 1000 μ. Η παλιά ονομασία του χωριού ήταν Γκερλένι. Στον ήδη υπάρχοντα πληθυσμό, προστέθηκαν 205 άτομα που εγκαταστάθηκαν εκεί μετά την Μικρασιατική Καταστροφή και ασχολήθηκαν με την γεωργία και την κτηνοτροφία. Οι κάτοικοι του χωριού ταλαιπωρήθηκαν πολύ στο πέρασμα των χρόνων αφού δέχθηκαν επιδρομές από ληστές που συνεργάζονταν με τους «κομιτατζήδες», καταστροφές κατά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και περισσότερο κατά τον εμφύλιο πόλεμο, όπου και όσοι σώθηκαν αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν και να φιλοξενηθούν στην Καστοριά. Με την λήξη του εμφυλίου, πολλοί Χιονατιώτες επέστρεψαν αλλά το χωριό ήταν τελείως ερειπωμένο. Με κίνδυνο την ζωή τους από τις άφθονες νάρκες, ξεκίνησαν την καλλιέργεια των χωραφιών τους και την επανίδρυση των κτηνοτροφικών τους μονάδων. Οι δύσκολες γενικά συνθήκες ανάγκασαν το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού σε μαζική αστική μετανάστευση, αφήνοντας το χωριό με ηλικιωμένους κατοίκους. Σήμερα διαμένουν 40 οικογένειες εκ των οποίων οι περισσότεροι είναι συνταξιούχοι ή αγρότες. Αξίζει να σημειωθεί ότι το χωριό διαθέτει ξενώνα με πέντε δωμάτια και προσφέρει ηρεμία και γαλήνη για ολιγοήμερες, και όχι μόνο, διακοπές.  

Παραδοσιακός ξενώνας

Στον Δήμο Ακριτών δραστηριοποιούνται οι ακόλουθοι Σύλλογοι.

Πετρόχτιστο σπίτι

Ο οικισμός της Γράμμουστας  βρίσκεται σε υψόμετρο 1450 μ. σε απόσταση 70 χλμ. από την πόλη της Καστοριάς. Εκτείνεται σε κοιλάδα 200.000 στρεμμάτων που σχηματίζουν οι αλπικές κορυφές και οι πηγές του Αλιάκμονα. Τα βουνά που την περικλείουν είναι τα εξής: Λιβάδι, Στριλιβάδι, Κοτρώνι ή Πέτρα, Φονικό, Μουτσέλι, Φρίνκα, Σακούλι Σακουλίκου, Φάγκο, Γκίζντοβα, Σκίρτσα, Ντάϊα, Ροφουϊλα, Φαρμάκι, Γκούβα, Περιφέρεια.

Κοντά στον Δήμο Αγίας Τριάδας και συγκεκριμένα 10 χλμ. Ν-ΝΔ της Λίμνης Καστοριάς, βρίσκεται ο Νεολιθικός οικισμός της Αυγής Καστοριάς που καταλαμβάνει έκταση 35 στρεμμάτων και υπολογίζεται ότι εμφανίστηκε πριν από 7.500 έτη.

 Οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν σε έκταση 750 τ.μ.  υποστηρίζονται από το Υπουργείο Πολιτισμού (ΙΖ’ Ε.Π.Κ.Α.), την Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Καστοριάς, τον Δήμο Αγίας Τριάδας, του Ιδρύματος Ψύχα και τον Πολιτιστικό Σύλλογο Αυγής. Αξίζει να σημειωθεί ότι διατίθενται πολλοί ιδιώτες ώστε να βοηθήσουν στην ολοκλήρωση του έργου ανασκαφής και προβολής του οικισμού. Οι εργασίες ξεκίνησαν από το Σεπτέμβριο του 2002 και διήρκησαν 16 ημέρες και συνεχίστηκαν τον Ιούνιο και Ιούλιο του 2003 για 30 ημέρες.

Τα ευρήματα αποκάλυψαν μια αγροτική κοινωνία και πολλά στοιχεία για τις ενδοκοινοτικές σχέσεις και τις στρατηγικές επιβίωσης.   Συγκεκριμένα βρέθηκαν κτιριακές κατασκευές ορθογωνικής κάτοψης με κύριο υλικό το ξύλο και τον πηλό, αλλά και λίθινα και οστέινα εργαλεία, κοσμήματα, ειδώλια που αναπαριστούν ανθρώπους ή και ζώα, μια πήλινη σφραγίδα και μια οστέινη φλογέρα. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι στα ευρήματα περιλαμβάνονται και αντικείμενα με υλικά που δεν ανήκουν στα γηγενή (π.χ. ήλεκτρο, μαλαχίτης, θαλάσσιο όστρεο Spondyllus gaedeporus), γεγονός που δηλώνει ότι υπήρχε κάποιο είδος οικονομικής ανταλλαγής και επικοινωνίας.

Στο Δήμο Αγίας Τριάδας σε απόσταση 4 χλμ. από τον οικισμό Πεντάβρυσος, βρίσκεται μια μικρή πετρόχτιστη εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο. Πρόκειται για ένα σταυροειδή ναό με νάρθηκα χτισμένο στα τέλη του 11^ου αιώνα, που είναι περισσότερο γνωστός ως Ομορφοκκλησιά.

Την προσωνυμία αυτή και τη φήμη της η Ομορφοκκλησιά την οφείλει στην ξεχωριστή ομορφιά του σχεδιασμού της αλλά και της διακόσμησης που περιλαμβάνει κεραμοπλαστικό στολισμό στους εξωτερικούς τοίχους, περίτεχνες τοιχογραφίες και μια εξαιρετικής τέχνης ολόσωμη ξυλόγλυπτη εικόνα του Αγίου Γεωργίου, ύψους 2,86 μέτρων που θεωρείται θαυματουργή και αποτελεί σημείο αναφοράς στην ιστορική και πολιτιστική της αξία. Το γλυπτό αυτό του 23^ου αιώνα συνδέεται όπως και οι περισσότερες τοιχογραφίες του με τη δυναστεία των Παλαιολόγων, όμως η τεχνοτροπία του παραπέμπει σε δυτικά πρότυπα που του προσδίδουν μια ιδιαιτερότητα απέναντι στις παραδοσιακές αγιογραφίες.

Σύμφωνα με την παράδοση η εικόνα μεταφέρθηκε από τα Γιάννενα πάνω σε έλκηθρο που μετέφεραν δύο αδελφές, στην πραγματικότητα όμως η κατασκευή της αποδίδεται σε κάποιο τοπικό εργαστήρι της Άρτας ή της Καστοριάς.

Η φήμη για τη θαυματουργή εικόνα προσελκύει  πολλούς πιστούς που έρχονται στην Ομορφοκκλησιά κάθε χρόνο στη γιορτή του Αγίου Γεωργίου για να την προσκυνήσουν και να ευχηθούν στον άγιο προσπαθώντας να κολλήσουν νομίσματα πάνω στο ανάγλυφο.

Links:

http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=1668

http://www.geocities.com/antequem/Tsigaridas.htm

Η γραφική λίμνη Μουτσάλια, γνωστή και ως λίμνη Αρρένες, μια από τις ελάχιστες υποαλπικές λίμνες στην Ελλάδα, σε υψόμετρο 1740 μ. βρίσκεται στο δρόμο μεταξύ Χρυσής και Αετομηλίτσας. Η διαδρομή είναι μία πρόκληση για όσους αναζητούν την περιπέτεια, εξάλλου το υπέροχο τοπίο ανταμείβει με το παραπάνω τον ταξιδιώτη.

Άποψη της Λίμνης

Links:

http://www.offroads.gr/contents/programm.php?id=433

Ανάμεσα στο Νεστόριο και την Αγία Άννα, στη βραχώδη, πανύψηλη και κατακόρυφη όχθη ενός παραπόταμου του Αλιάκμονα, δίπλα ακριβώς από το μοναδικό καταρράκτη του ίδιου ποταμού βρίσκεται η τοποθεσία με την ονομασία «Όντρια». Στην τοποθεσία αυτή που απέχει  περίπου 10 χιλιόμετρα από το Νεστόριο βρίσκεται το ξακουστό βυζαντινό μοναστήρι των Ταξιαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ, που είναι σήμερα γνωστό ως Ιερά Μονή Ταξιαρχών Τσούκας επειδή παλιότερα υπαγόταν διοικητικά στο γειτονικό χωριό Τσούκα που σήμερα είναι εγκαταλειμμένο.

Το μοναστήρι ιδρύθηκε το 1254. Αφιερώθηκε στους Αρχάγγελους Μιχαήλ και Γαβριήλ γιατί η τοποθεσία στην οποία είναι χτισμένο, ανάμεσα στους πελώριους βράχους, δίπλα στον καταρράκτη του Αλιάκμονα, κάτω από την απρόσιτη λατρευτική σπηλιά και κοντά στη μεγάλη πηγή θυμίζει την ανάλογη τοποθεσία των Κολοσσών (Χωνών) της Μικράς Ασίας όπου ο Αρχάγγελος Μιχαήλ τέλεσε το περιφημότερο από τα θαύματά του, το λεγόμενο «εν Χώναις θαύμα».

Σε όλη τη διάρκεια της μακραίωνης ιστορίας της η Μονή των Ταξιαρχών έχει χρειαστεί να ανεγερθεί πολλές φορές, εξαιτίας κυρίως των ληστρικών επιδρομών που υπέστη κατά καιρούς από Τούρκους, Βουλγάρους, Ιταλούς και Αυστριακούς, αλλά και λόγω του αγιασμένου νερού που βρίσκεται κάτω από τα θεμέλιά της και τα υποσκάπτει.

Από το έτος 1931 μέχρι σήμερα αποτελεί μετόχι της Ιεράς Μονής Αγίων Αναργύρων Μελισσοτόπου η οποία ανήκει στη Μητρόπολη Καστοριάς. Οι επισκέπτες μπορούν σήμερα να την επισκεφτούν και να θαυμάσουν τη μαγευτική τοποθεσία που την περιβάλλει και την τέχνη με την οποία είναι κτισμένοι οι δύο ναοί της.

«Ι.Μ. Ταξιαρχών Τσούκας Νεστορίου», Γεώργιος Αλεξίου